Đại biểu Quốc hội phải có nhãn quan chính trị và bản lĩnh nghị trường

5 tiêu chí cốt lõi của một đại biểu Quốc hội

Tại Tọa đàm “Bảo đảm chất lượng đại biểu trong kỷ nguyên phát triển mới” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức sáng 6/3, ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, cho rằng việc đánh giá chất lượng ứng cử viên cần nhìn từ cả hai góc độ tiêu chuẩn của từng cá nhân và cơ cấu tổng thể của Quốc hội.

Theo ông Nguyễn Văn Phúc, ở giai đoạn chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội, một trong những vấn đề được quan tâm nhiều nhất là cơ cấu và chất lượng của các ứng cử viên đại biểu Quốc hội. Bởi lẽ, việc lựa chọn cuối cùng thuộc về lá phiếu của cử tri, nhưng ngay từ khâu giới thiệu và lập danh sách ứng cử viên, chất lượng nguồn ứng cử đã mang ý nghĩa rất quan trọng.

Theo công bố của Hội đồng Bầu cử quốc gia, cả nước hiện có 846 người ứng cử đại biểu Quốc hội. Cùng với danh sách này, một số thông tin ban đầu về cơ cấu ứng cử viên cũng đã được giới thiệu. Tuy nhiên, cần thấy rằng cơ cấu đại biểu Quốc hội có thể được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau và rất đa dạng; vì vậy, những số liệu hiện nay mới chỉ phản ánh một số nhóm cơ cấu cơ bản.

Từ những dữ liệu ban đầu, có thể bước đầu xem xét mối quan hệ giữa cơ cấu ứng cử viên và chất lượng đội ngũ ứng cử. Đây là vấn đề quan trọng, bởi cơ cấu hợp lý sẽ góp phần bảo đảm tính đại diện rộng rãi của Quốc hội, đồng thời tạo điều kiện để lựa chọn được những đại biểu thực sự có năng lực và uy tín.

Từ kinh nghiệm gần 40 năm công tác tại Quốc hội, trong đó có hai nhiệm kỳ là đại biểu Quốc hội, từng tham gia ứng cử, vận động bầu cử và trực tiếp tham gia hoạt động nghị trường, ông Nguyễn Văn Phúc cho rằng khi tham gia ứng cử, mỗi ứng cử viên đều phải đối diện với một câu hỏi rất trực tiếp từ cử tri: liệu người đó có đủ trình độ, năng lực và bản lĩnh để tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước hay không.

Theo ông Phúc, để đánh giá chất lượng của ứng cử viên đại biểu Quốc hội, trước hết cần xuất phát từ vị trí và vai trò của Quốc hội. Hiến pháp quy định Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, đồng thời là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Từ khi thành lập năm 1946 đến nay, Quốc hội luôn giữ vai trò quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Nói một cách giản dị, Quốc hội quyết định những vấn đề hệ trọng của quốc gia, liên quan đến lợi ích chung của toàn dân tộc. Từ thực tiễn đó, ông Phúc cho rằng có thể khái quát năm tiêu chí cơ bản để đánh giá chất lượng của ứng cử viên đại biểu Quốc hội.

Tiêu chí đầu tiên là nhãn quan chính trị. Các quyết định của Quốc hội đều gắn với những vấn đề lớn của đất nước, mang tính chính trị sâu sắc. Khi xem xét một dự án luật, ngoài các yếu tố pháp lý, kinh tế, tài chính hay kỹ thuật lập pháp, điều quan trọng là phải nhìn thấy ý nghĩa chính trị của đạo luật: ban hành để giải quyết vấn đề gì của đất nước và tác động như thế nào đến sự phát triển chung. Vì vậy, đại biểu Quốc hội cần có tầm nhìn chính trị đủ rộng để phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định đúng đắn.

Tiêu chí thứ hai là trình độ chuyên môn. Quốc hội quyết định những vấn đề lớn từ kinh tế, tài chính đến khoa học – công nghệ, môi trường, văn hóa, xã hội và giáo dục. Đồng thời, Quốc hội cũng là cơ quan ban hành các đạo luật điều chỉnh rất nhiều lĩnh vực của đời sống.

Do đó, mỗi đại biểu cần có nền tảng tri thức vững chắc và chuyên môn nhất định trong một lĩnh vực cụ thể như pháp luật, kinh tế, khoa học – công nghệ, môi trường, quốc phòng hay đối ngoại. Khi thẩm tra các dự án luật, nếu đại biểu không có nền tảng kiến thức nhất định trong lĩnh vực đó thì rất khó đánh giá, phân tích và thuyết phục Quốc hội biểu quyết.

Tiêu chí thứ ba là kinh nghiệm thực tiễn. Theo ông Phúc, có trình độ thôi chưa đủ, mà còn cần kinh nghiệm, đặc biệt là kinh nghiệm thực tiễn. Hoạt động nghị trường có những đặc thù riêng, từ quy trình lập pháp đến việc tham gia thảo luận, chất vấn, giám sát.

Tiêu chí thứ tư là kỹ năng. Một đại biểu có nhãn quan chính trị, có chuyên môn và kinh nghiệm vẫn chưa đủ nếu thiếu kỹ năng. Kỹ năng ở đây là khả năng chuyển hóa những hiểu biết và kinh nghiệm thành những “sản phẩm” cụ thể của hoạt động nghị trường như đạo luật, báo cáo giám sát, phiên chất vấn hay các ý kiến phát biểu thuyết phục.

Tiêu chí thứ năm là bản lĩnh. Quốc hội là một diễn đàn lớn, nơi các đại biểu phải phản biện, tranh luận và giám sát. Để bảo vệ quan điểm của mình và thuyết phục được người khác, đại biểu cần có bản lĩnh chính trị vững vàng. Theo ông Phúc, bản lĩnh chính là sự kết tinh của tất cả các yếu tố: nhãn quan chính trị, trình độ chuyên môn, kinh nghiệm và kỹ năng.

Cơ cấu hợp lý, nền tảng cho chất lượng Quốc hội

Nếu nhìn vào cơ cấu ứng cử viên hiện nay, có thể thấy một số điểm đáng chú ý. Trước hết là về trình độ đào tạo. Theo số liệu công bố, khoảng 68,63% ứng cử viên có trình độ sau đại học, tức từ thạc sĩ trở lên. Khoảng 30,01% có trình độ đại học, và chỉ khoảng gần 10% chưa có trình độ đại học. Theo ông Nguyễn Văn Phúc, đây là một tỷ lệ khá ấn tượng. Không phải nghị viện nào trên thế giới cũng có mặt bằng học vấn cao như vậy.

Điều này rất đáng chú ý, bởi chính trình độ của ứng cử viên sẽ quyết định trình độ của đại biểu Quốc hội trong nhiệm kỳ tới. Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ hơn, cần tiếp tục phân tích sâu cơ cấu chuyên môn của các ứng cử viên, họ được đào tạo trong những lĩnh vực nào như kinh tế, luật, khoa học – công nghệ hay giáo dục.

Một yếu tố khác rất quan trọng là kinh nghiệm nghị trường. Trong danh sách hiện nay có 235 ứng cử viên tái cử, chiếm khoảng 27,2%. Đây được xem là một tỷ lệ tích cực, bởi kinh nghiệm hoạt động nghị trường là yếu tố rất quan trọng.

Thực tế cho thấy, ở nhiệm kỳ đầu tiên, nhiều đại biểu dù là giáo sư, tiến sĩ hay lãnh đạo cơ quan lớn vẫn có thể gặp những lúng túng nhất định khi tham gia hoạt động Quốc hội. Hoạt động của đại biểu Quốc hội có những yêu cầu riêng: từ việc nắm vững quy trình lập pháp đến kỹ năng tiếp xúc cử tri, phát biểu tại hội trường hay tham gia chất vấn. Chính vì vậy, sự tham gia của các đại biểu tái cử đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì tính liên tục và kinh nghiệm của Quốc hội.

Về độ tuổi, nhóm từ 40 đến 60 tuổi chiếm khoảng 74,42% tổng số ứng cử viên. Theo ông Phúc, đây là độ tuổi chín về kinh nghiệm công tác, vừa có trải nghiệm thực tiễn vừa có năng lực và bản lĩnh để tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

Khi nghiên cứu về nghị viện ở nhiều quốc gia, ông nhận thấy độ tuổi của các nghị sĩ thường khá cao. Không hiếm trường hợp 70 – 80 tuổi vẫn là nghị sĩ, bởi họ là những chính trị gia chuyên nghiệp tích lũy nhiều kinh nghiệm. Điều này cho thấy đối với cơ quan dân cử, kinh nghiệm và bản lĩnh là yếu tố rất quan trọng.

Một điểm khác cũng đáng chú ý là tỷ lệ ứng cử viên ngoài Đảng. Trong danh sách lần này có 65 ứng cử viên ngoài Đảng, chiếm khoảng 7,32%. Dù con số này còn khiêm tốn so với tổng số 846 ứng cử viên, nhưng theo ông Phúc, đây là một tín hiệu tích cực.

Theo ông Phúc, Quốc hội là cơ quan đại diện cho toàn thể Nhân dân, vì vậy việc từng bước tăng tỷ lệ đại biểu ngoài Đảng là hướng đi đúng đắn. Trong thực tế, nhiều đại biểu ngoài Đảng đã hoạt động rất hiệu quả và có nhiều đóng góp cho nghị trường.

"Nhìn lại lịch sử, Quốc hội khóa I năm 1946 có số lượng đại biểu ngoài Đảng khá đông, thậm chí trong Chính phủ khi đó cũng có nhiều thành viên ngoài Đảng. Điều này phản ánh tinh thần đoàn kết và tập hợp rộng rãi các tầng lớp xã hội. Thực tiễn hoạt động Quốc hội gần đây cũng cho thấy nhiều đại biểu ngoài Đảng là các chuyên gia, nhà khoa học hay luật sư có chuyên môn sâu, đóng góp nhiều ý kiến chất lượng trong quá trình xây dựng chính sách và pháp luật", ông Phúc chia sẻ và cho rằng, khi có trình độ, kinh nghiệm và bản lĩnh, dù là đảng viên hay ngoài Đảng, các đại biểu đều có thể đóng góp tích cực cho hoạt động của Quốc hội.

Có thể nói, 5 tiêu chí gồm nhãn quan chính trị, trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, kỹ năng và bản lĩnh là những yếu tố cấu thành nên chất lượng của mỗi đại biểu. Tuy nhiên, bên cạnh chất lượng của từng cá nhân, cơ cấu đại biểu hợp lý cũng có vai trò quyết định đến chất lượng chung của Quốc hội.

Trong thực tiễn, cơ cấu đại biểu luôn được tính toán để bảo đảm sự cân đối về chuyên môn và lĩnh vực hoạt động. Vì vậy, không nên hiểu cơ cấu đại biểu chỉ đơn thuần là sự sắp xếp mang tính hình thức. Một cơ cấu hợp lý, cân đối sẽ góp phần quyết định chất lượng hoạt động của Quốc hội. Trên cơ sở cơ cấu đó, các đại biểu mới có thể được phân công phù hợp vào Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội để thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn.

"Mối quan hệ giữa cơ cấu và chất lượng đại biểu luôn là vấn đề cần được quan tâm, suy ngẫm và tiếp tục hoàn thiện trong mỗi kỳ bầu cử Quốc hội, nhằm xây dựng một Quốc hội ngày càng chất lượng và hiệu quả hơn", ông Phúc chia sẻ.

Quy trình hiệp thương 5 bước, 3 vòng trong bầu cử đại biểu Quốc hội là một cơ chế dân chủ đặc thù của Việt Nam, trong đó, Mặt trận Tổ quốc giữ vai trò chủ trì nhằm bảo đảm những người đủ tiêu chuẩn theo luật định mới có tên trong danh sách chính thức. Dù các mốc thời gian hiệp thương đã khép lại nhưng kết quả của quá trình này, danh sách 846 ứng cử viên đại biểu Quốc hội vẫn đang là tâm điểm quan tâm của cử tri.