Không gian nhà sinh hoạt cộng đồng – nơi những điệu múa, tiếng chiêng truyền thống của đồng bào vùng A Lưới được phục dựng, trao truyền. Ảnh: Minh Tân
Đánh thức những mùa lễ hội
Trên dãy Trường Sơn, vùng A Lưới, TP Huế là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu, Pa Hy... Qua nhiều thế hệ, các cộng đồng đã tạo dựng một kho tàng văn hóa đa dạng, từ tiếng nói, trang phục, dân ca, dân nhạc, dân vũ đến phong tục, tín ngưỡng và những lễ hội gắn với đời sống.
Mỗi lễ hội là một lát cắt của đời sống cộng đồng. Ở đó có lời cầu mong mùa màng thuận lợi, nghi thức tạ ơn, những quy ước cộng đồng và cả cách con người ứng xử với thiên nhiên, với tổ tiên, với thế giới tâm linh. Lễ hội Aza Koonh và nghề dệt Dèng là những giá trị văn hóa tiêu biểu của đồng bào vùng A Lưới đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nhưng cùng với sự thay đổi của đời sống, nhiều phong tục truyền thống từng có nguy cơ mai một. Những người am hiểu sâu về nghi lễ ngày càng cao tuổi; lớp trẻ có ít cơ hội trực tiếp tham gia; không gian tổ chức lễ hội ở một số nơi cũng thay đổi.
Không gian lễ Aza Koonh – một trong những lễ hội truyền thống được đồng bào Pa Cô gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ. Ảnh: Minh Tân
Từ thực tế đó, khi còn là huyện A Lưới, địa phương đã ban hành nhiều chủ trương về xây dựng, phát triển văn hóa - du lịch và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số. Các nghị quyết, đề án về bảo tồn bản sắc văn hóa đã tạo cơ sở để ngành văn hóa, chính quyền cơ sở và cộng đồng triển khai sưu tầm, phục dựng, truyền dạy các giá trị truyền thống.
Nghệ nhân Ưu tú Ta Dưl Tư, nguyên Phó Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện A Lưới, cho biết, trong quá trình bảo tồn văn hóa, các làng đã lựa chọn những lễ hội tiêu biểu để phục dựng, tái hiện trong không gian cộng đồng.
Theo ông, phục dựng lễ hội không chỉ là dựng lại một nghi thức. Cùng với lễ hội là quá trình truyền dạy dân ca, dân nhạc, dân vũ, cách sử dụng nhạc cụ, trang phục và những quy tắc trong tổ chức nghi lễ.
Từ năm 2025 đến giữa năm 2026, các làng đồng bào trên địa bàn A Lưới đã tái hiện 14 lễ hội. Tiêu biểu có lễ cúng làng mới của đồng bào Tà Ôi, lễ Aza Koonh và lễ Âr Pục của đồng bào Pa Cô, lễ cúng Dèng của đồng bào Tà Ôi, lễ Ân Ninh và lễ mừng nhà Gươl mới của đồng bào Cơ Tu, lễ Kling Tang của đồng bào Pa Cô...
Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, gắn với phong tục và đời sống của từng cộng đồng. Với đồng bào Pa Cô, lễ Âr Pục gắn với nghi thức cúng Giàng, cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an. Sau phần lễ là những hoạt động cộng đồng như buộc chỉ cổ tay chúc sức khỏe, uống rượu cần, múa hát trong tiếng cồng chiêng.
Không gian văn hóa Tà Ôi với những tấm dèng truyền thống hiện diện trong nghi lễ và đời sống cộng đồng ở vùng cao A Lưới. Ảnh: Minh Tân
Lễ cúng dâng Dèng của đồng bào Tà Ôi lại gắn với nghề dệt truyền thống. Những tấm Dèng với hoa văn đặc trưng không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng tri thức và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng. Trong lễ hội, nghệ nhân trình diễn các công đoạn dệt, giới thiệu những nét đặc trưng của nghề truyền thống.
Với đồng bào Cơ Tu, lễ Ân Ninh là dịp tạ ơn thần linh, cầu mong mùa màng, chăn nuôi thuận lợi, cuộc sống bình an. Những điệu múa tâng tung da dá cùng tiếng trống, tiếng chiêng tạo nên không khí đặc trưng của ngày hội.
Già làng Blup Blom, thôn A Ka, xã A Lưới 4, cho rằng phục dựng lễ hội trước hết là để thế hệ hôm nay hiểu và thực hành đúng những phong tục do cha ông để lại. “Việc tái hiện lễ hội là để nhớ lại mà làm cho đúng. Ngày xưa, lễ được tổ chức để tạ ơn, cầu mong các Giàng giúp đồng bào có cuộc sống tốt đẹp hơn. Nay chúng tôi là người kế thừa thì càng phải nhớ ơn người đi trước, vận động bà con cùng gìn giữ bản sắc văn hóa”, già làng Blup Blom chia sẻ.
Không gian lễ hội vì thế cũng trở thành nơi các thế hệ gặp nhau. Người già truyền lại câu chuyện, nghi thức và cách thực hành; người trẻ tiếp nhận bằng việc trực tiếp tham gia.
Trao truyền bản sắc cho thế hệ trẻ
Nếu phục dựng giúp những lễ hội từng bị gián đoạn trở lại với cộng đồng thì việc trao truyền mới quyết định sức sống lâu dài của di sản. Đây cũng là một trong những vấn đề đặt ra đối với công tác bảo tồn văn hóa ở vùng cao A Lưới. Một lễ hội có thể được phục dựng trong một ngày, nhưng để những nghi thức, làn điệu, điệu múa, tiếng chiêng và tri thức dân gian tiếp tục tồn tại thì cần có người thực hành thường xuyên.
Những năm gần đây, các địa phương chú trọng đưa lớp trẻ tham gia vào quá trình phục dựng. Thanh niên không chỉ đứng xem mà trực tiếp học múa, hát, đánh chiêng, sử dụng nhạc cụ, mặc trang phục truyền thống, tham gia nghi thức và giới thiệu phong tục của dân tộc mình.
Tại xã A Lưới 3, bà Phạm Thị Liễu, Phó Chủ tịch UBND xã, cho rằng việc tái hiện lễ hội là một cách trực tiếp để thế hệ trẻ học văn hóa từ những người am hiểu phong tục. “Việc tái hiện lễ hội rất cần thiết để xây dựng sự hiểu biết cho lớp trẻ qua sự truyền đạt của người già. Đây là nền tảng để địa phương tổ chức các hoạt động bảo tồn văn hóa bài bản, cụ thể hơn”, bà Liễu nhận định.
Nghề dệt Dèng được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào vùng A Lưới. Ảnh: Minh Tân
Tuy nhiên, phục dựng một lễ hội truyền thống không đơn giản là tái tạo hình thức bên ngoài. Mỗi dân tộc có quy trình, nghi thức, lễ vật và cách thức tổ chức riêng. Vì vậy, ngành văn hóa và chính quyền cơ sở phải phối hợp với già làng, trưởng thôn, nghệ nhân để thống nhất nội dung, trình tự trước khi tổ chức.
Già làng Blup Blom cho biết, trước mỗi lễ hội, những người am hiểu phong tục đều được tham khảo ý kiến để xây dựng quy trình cụ thể. “Lễ lớn hay nhỏ đều phải làm cho đúng. Có như vậy mới thực sự là gìn giữ truyền thống văn hóa chứ không chỉ làm để biểu diễn”, ông Blom nói.
Già làng Pơ Loong Sáp, thôn A Đớt, xã A Lưới 4, cho rằng đời sống của đồng bào ngày càng được cải thiện thì việc giữ gìn những giá trị tinh thần của cha ông càng cần được quan tâm. “Đồng bào ngày nay đã khấm khá hơn trước, nên phải cùng nhau nỗ lực bảo tồn văn hóa truyền thống của ông cha. Là già làng, tôi càng phải cố gắng để con cháu biết và nhớ những lễ hội tốt đẹp của dân tộc mình”, ông Sáp tâm sự.
Người trẻ học cách sử dụng nhạc cụ truyền thống từ thế hệ đi trước, góp phần tiếp nối những giá trị văn hóa của cộng đồng. Ảnh: Minh Tân
Tính chung hơn 10 năm qua, các làng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn A Lưới đã tái hiện hơn 30 lễ hội. Đằng sau con số ấy là một quá trình bền bỉ đưa những giá trị văn hóa tưởng như đang dần lùi vào quá khứ trở lại đời sống cộng đồng.
Theo nghệ nhân Ta Dưl Tư, việc phục dựng, tái hiện lễ hội tạo hiệu ứng tích cực trong cộng đồng, giúp người dân, nhất là lớp trẻ, hiểu hơn về nguồn cội và những giá trị văn hóa của dân tộc mình. Đây cũng là cơ hội giới thiệu nét văn hóa đặc sắc của vùng A Lưới đến du khách trong và ngoài nước.
Giữa nhịp sống hiện đại, những mùa lễ hội đang trở lại các bản làng theo một cách mới. Tiếng cồng chiêng vẫn vang lên, những điệu múa vẫn được nối tiếp, những tấm Dèng vẫn được dệt nên từ đôi bàn tay của nghệ nhân. Nhưng điều đáng quý hơn là bên cạnh những già làng đang giữ ký ức, ngày càng có thêm những người trẻ học cách tiếp nhận, thực hành và kể lại câu chuyện văn hóa của chính cộng đồng mình.
Để rồi, những mùa lễ hội cổ truyền không chỉ nằm trong ký ức của người già, mà tiếp tục có một đời sống mới trên vùng cao A Lưới.
