Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới
Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là trọng tâm của trọng tâm, một trong những yêu cầu quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia thời kỳ mới. Theo GS. TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, vấn đề này cần được nhấn mạnh và khẳng định trong Văn kiện Đại hội lần thứ XIV của Đảng.
GS. TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội. Ảnh: Minh Nguyệt
Hình thành cơ chế kiểm soát quyền lực tự động, minh bạch dựa trên dữ liệu
Kỷ nguyên mới là thời đại của chuyển đổi số toàn diện, kinh tế tri thức, công nghệ trí tuệ nhân tạo và quản trị dựa trên dữ liệu; là giai đoạn phát triển sâu sắc của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế toàn diện. Trong bối cảnh đó, Nhà nước pháp quyền không chỉ là khuôn khổ chính trị - pháp lý cho sự vận hành quyền lực, mà còn là nền tảng thể chế kiến tạo, dẫn dắt, bảo đảm cho sự phát triển nhanh, bền vững, tự cường và nhân văn.
Nhà nước pháp quyền trong kỷ nguyên mới phải được hoàn thiện theo hướng “pháp quyền kiến tạo phát triển”, nghĩa là pháp luật không chỉ dừng lại ở chức năng điều chỉnh và kiểm soát mà còn phải tạo động lực, khuyến khích mở đường cho đổi mới sáng tạo, phát huy mọi tiềm năng của con người Việt Nam, doanh nghiệp Việt Nam và các lực lượng xã hội.
Đồ họa: Minh Nguyệt
Theo GS. TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội hoàn thiện Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn mới đòi hỏi phải đổi mới căn bản nhận thức về quyền lực Nhà nước, từ “quyền lực để quản lý” sang “quyền lực để phục vụ, kiến tạo phát triển”.
Do đó, ông cho rằng, cần tiếp tục thể chế hóa đầy đủ các nguyên tắc gồm: Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về Nhân dân, được tổ chức và kiểm soát chặt chẽ bằng Hiến pháp và pháp luật; phân công phối hợp, kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp một cách khoa học, hiệu quả; tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch quyền lực, lấy chuẩn mực đạo đức công vụ, pháp quyền và niềm tin của Nhân dân làm thước đo.
Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, cần phát triển “quyền lực số được kiểm soát bằng thể chế số”, hình thành cơ chế kiểm soát quyền lực thông minh, tự động, minh bạch dựa trên dữ liệu. Qua đó, bảo đảm mọi quyết định công quyền đều có thể truy xuất, giám sát và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.
5 trụ cột cơ bản
Tuy nhiên, theo GS. TS Phan Trung Lý, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền không chỉ là hoàn thiện bộ máy, mà là xây dựng một mô hình quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả, liêm chính, phục vụ Nhân dân và kiến tạo phát triển.
Trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên phát triển nhanh, bền vững dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cần tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng lãnh đạo, bảo đảm “quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan trong việc thực thi các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp”, thấm nhuần tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, lấy người dân là trung tâm, mục tiêu và động lực của mọi chính sách phát triển.
Chính vì vậy, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn tới cần được định hướng theo 5 trụ cột cơ bản.
Đồ họa: Minh Nguyệt
Thứ nhất, về thể chế: Tập trung trung hoàn thiện thể chế pháp luật đồng bộ, khả thi, ổn định và minh bạch; bảo đảm pháp luật thực sự là công cụ tối cao để quản lý xã hội, kiểm soát quyền lực, phòng, chống tiêu cực, tham nhũng và “lợi ích nhóm”; xây dựng hệ thống pháp luật kiến tạo phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát huy mạnh mẽ các động lực tăng trưởng mới của đất nước.
Thứ hai, về tổ chức và cơ chế vận hành quyền lực: Tiếp tục đổi mới, tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả tổ chức bộ máy Nhà nước; hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ; đẩy mạnh cải cách tư pháp và hành chính phục vụ Nhân dân.
Thứ ba, về con người và đội ngũ cán bộ: Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức liêm chính, chuyên nghiệp, tận tuy, có năng lực đổi mới sáng tạo và bản lĩnh chính trị vững vàng; lấy đạo đức công vụ, trách nhiệm nêu gương và năng lực phục vụ Nhân dân làm thước đo chủ yếu của việc đánh giá cán bộ.
Thứ tư, về chuyển đổi số và công nghệ pháp lý: Đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số, tư pháp số, Quốc hội số; ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp; hình thành nền pháp quyền số - một nền tảng quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả.
Thứ năm, về văn hóa pháp quyền và niềm tin xã hội: Xây dựng văn hóa pháp quyền trong toàn xã hội, nâng cao ý thức pháp luật, đạo đức công vụ, tinh thần phục vụ và trách nhiệm công dân; củng cố niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, vào tính chính danh, hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa khát vọng phát triển hùng cường
Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới không chỉ là yêu cầu khách quan của sự phát triển mà còn là điều kiện tiên quyết để đất nước bứt phá, hiện thực hóa khát vọng phát triển hùng cường, thịnh vượng vào giữa thế kỷ XXI.
GS. TS Phan Trung Lý cho rằng, để thực hiện được điều đó, cần tập trung xây dựng thể chế pháp luật thống nhất, đồng bộ, ổn định và dự báo được, bảo đảm tính khả thi cao trong thực tiễn; phát triển nền công vụ chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính, có năng lực thực thi pháp quyền và phục vụ xã hội số.
Đồ họa: Minh Nguyệt
Đặc biệt, tăng cường vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, các nhà khoa học, cơ quan báo chí, truyền thông để bảo đảm tính công khai, minh bạch và liêm chính của quyền lực.
GS. TS Phan Trung Lý nhấn mạnh, Nhà nước pháp quyền Việt Nam trong kỷ nguyên mới phải là Nhà nước của pháp luật, đạo lý, văn minh số, bảo đảm công bằng, nhân văn, tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đồng thời, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo như động lực nội sinh của sự phát triển quốc gia.
