Tổng Bí thư Tô Lâm trong bài viết "Chống lãng phí" đã nhấn mạnh, cần tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, đồng bộ cho giám sát, kiểm tra, phát hiện, xử lý mạnh, có tính răn đe cao đối với các hành vi lãng phí. Ảnh: VGP/Nhật Bắc
Nhưng thực tế cho thấy, điều đáng lo hiện nay không hẳn nằm ở việc phát hiện sai phạm mà ở chỗ nhiều kết luận, kiến nghị thanh tra sau khi ban hành lại chậm được thực hiện, thậm chí rơi vào im lặng. Sai phạm được chỉ ra nhưng không được xử lý đến nơi đến chốn thì lãng phí vẫn tiếp tục kéo dài. Nói cách khác, nếu thanh tra là “mũi nhọn” phát hiện vấn đề thì việc thực hiện kiến nghị thanh tra mới chính là “đòn quyết định” để ngăn lãng phí từ gốc.
“Nút thắt” nằm ở khâu hậu thanh tra
Thời gian qua, không ít sai phạm đã được kết luận từ lâu nhưng việc thực hiện kiến nghị xử lý vẫn rất chậm. Có những khoản tiền phải thu hồi kéo dài nhiều năm chưa xong; có dự án được kiến nghị xử lý trách nhiệm nhưng việc kiểm điểm chỉ diễn ra hình thức; có tài sản công bị bỏ hoang dù thanh tra đã yêu cầu khắc phục.
Điển hình như vụ khu đất 152 Trần Phú (Quận 5 (cũ), TP. Hồ Chí Minh). Thanh tra Chính phủ đã ra văn bản 1871/TB-TTCP ngày 20/10/2022 kết luận nhiều sai phạm trong việc quản lý, sử dụng khu “đất vàng” này và yêu cầu thu hồi từ năm 2022. Tuy nhiên, đến đầu năm 2025 vẫn chưa hoàn tất, trong khi trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan chưa được xử lý, công khai đầy đủ.
Hay tại Hưng Yên, hơn 4 tháng sau khi kết luận thanh tra số 01/KL-TTT ngày 13/1/2026 của Thanh tra tỉnh Hưng Yên về việc phòng, chống lãng phí trong quản lý, sử dụng các cơ sở nhà, đất đối với 8 cơ quan, đơn vị (7 xã và 1 sở) với tổng số 15 cơ sở nhà, đất được ban hành, một số đơn vị vẫn chậm thực hiện kiến nghị khắc phục và xử lý trách nhiệm.
Điều này cho thấy một nghịch lý: Phát hiện sai phạm không khó nhưng biến kết luận thanh tra thành hành động thực tế lại là khâu yếu nhất. Thực tế cho thấy hiệu quả của hoạt động thanh tra không nằm ở số lượng cuộc thanh tra hay số trang kết luận được ban hành mà nằm ở tỷ lệ thực hiện kiến nghị sau thanh tra. Một kết luận thanh tra dù chặt chẽ đến đâu nhưng không được thực thi nghiêm túc thì cũng chỉ dừng lại ở giá trị cảnh báo.
Trước hết là chế tài chưa đủ mạnh. Không ít cơ quan, đơn vị chậm thực hiện kết luận thanh tra nhưng việc xử lý trách nhiệm người đứng đầu còn thiếu quyết liệt. Tâm lý “rút kinh nghiệm”, “kiểm điểm nội bộ” vẫn tồn tại ở nhiều nơi. Bên cạnh đó, cơ chế theo dõi, đôn đốc sau thanh tra còn thiếu tính liên thông.
Nhiều kết luận liên quan đến đất đai, tài chính, đầu tư công cần sự phối hợp giữa thanh tra, kiểm toán, công an, tài chính và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, khi thiếu đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt, việc thực hiện dễ rơi vào tình trạng “đá bóng trách nhiệm”.
Một nguyên nhân khác là không ít kết luận thanh tra còn thiếu tính khả thi. Có kiến nghị nêu trách nhiệm chung chung, thiếu thời hạn cụ thể hoặc chưa tính hết các vướng mắc pháp lý, dẫn tới khó triển khai.
Đặc biệt, tâm lý sợ sai, né tránh trách nhiệm trong một bộ phận cán bộ hiện nay cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả xử lý sau thanh tra. Nhiều vụ việc dù đã có kết luận rõ ràng nhưng cán bộ thực thi vẫn “án binh bất động”, không dám quyết vì sợ trách nhiệm. Hệ quả là tài sản công tiếp tục bị “đắp chiếu”, nguồn lực xã hội tiếp tục bị chôn lấp trong những dự án dang dở.
Phải bắt đầu từ trách nhiệm thực thi
Ngay từ khi được Trung ương tín nhiệm bầu giữ cương vị Tổng Bí thư (ngày 3/8/2024), đồng chí Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu phải đẩy mạnh phòng, chống lãng phí như một nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách của công tác xây dựng và chỉnh đốn Đảng cũng như trong quản trị quốc gia.
Dấu mốc quan trọng được đặt ra ngày 29/10/2024, khi Tổng Bí thư Tô Lâm ký quyết định sửa đổi Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực thành Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (gọi tắt là Ban Chỉ đạo).
Việc bổ sung nội hàm “lãng phí” không đơn thuần là thay đổi về tên gọi mà thể hiện rõ quyết tâm chính trị rất mạnh mẽ của lãnh đạo cấp cao trong việc nhìn thẳng vào một “căn bệnh” đang làm hao mòn nguồn lực phát triển đất nước.
Chỉ một ngày sau, tại cuộc họp Thường trực Ban Chỉ đạo, Tổng Bí thư Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo đã đưa ra thông điệp mang tính định hướng chiến lược: “Phải coi phòng, chống lãng phí là nhiệm vụ ngang hàng với phòng, chống tham nhũng tiêu cực không phải chỉ là hệ lụy của phòng, chống tham nhũng tiêu cực. Đây là vấn đề rất lớn, phạm vi rất rộng thiệt hại còn lớn hơn nhiều về tổng thể chúng ta vẫn phải kiên trì thực hiện đồng bộ các giải pháp từ thấp lên cao để thực hành tiết kiệm, chống lãng phí như xây dựng văn hóa, chống lãng phí trong toàn xã hội, chống lãng phí trở thành các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực xã hội”.
Muốn chống lãng phí hiệu quả, điều tiên quyết là phải nâng cao hiệu lực thực hiện các kết luận và kiến nghị thanh tra. Bởi nếu sai phạm đã được chỉ rõ nhưng khắc phục chậm trễ, xử lý nửa vời hoặc “để đó” thì chính sự thiếu quyết liệt ấy sẽ tiếp tục tạo ra lãng phí mới. Cốt lõi của vấn đề là phải xác lập rõ trách nhiệm thực thi.
Mỗi kết luận thanh tra cần đi kèm thời hạn cụ thể, cơ quan chịu trách nhiệm cụ thể và chế tài xử lý cụ thể nếu không chấp hành hoặc chậm chấp hành. Không thể tồn tại tình trạng “cha chung không ai khóc”, kết luận đã ban hành nhưng trách nhiệm cuối cùng lại không thuộc về ai.
Đặc biệt, người đứng đầu cơ quan, đơn vị phải chịu trách nhiệm trực tiếp nếu để kéo dài việc thực hiện kết luận thanh tra hoặc cố tình né tránh, đùn đẩy trách nhiệm. Chỉ khi trách nhiệm được “định danh” rõ ràng, kiến nghị thanh tra mới thực sự có sức nặng và tạo ra chuyển biến trong thực tế.
Song song với đó, cần đẩy mạnh công khai kết quả thực hiện kết luận thanh tra. Minh bạch không chỉ tạo áp lực từ dư luận xã hội mà còn mở rộng vai trò giám sát của người dân, báo chí và các cơ quan chức năng đối với quá trình khắc phục sai phạm. Khi mọi thông tin được đưa ra ánh sáng, sẽ khó còn “vùng mờ” cho sự chây ì hay né tránh trách nhiệm tồn tại.
Một yêu cầu cấp thiết khác là phải ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản lý hậu thanh tra. Cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia theo dõi tiến độ thực hiện kết luận thanh tra, cập nhật công khai từng vụ việc, từng khoản tiền phải thu hồi, từng nội dung xử lý trách nhiệm và tiến độ thực hiện theo thời gian thực.
Khi mọi dữ liệu đều được số hóa và giám sát công khai, tình trạng “quên” thực hiện kết luận thanh tra hay kéo dài xử lý sẽ khó còn đất tồn tại. Quan trọng hơn, đó cũng là bước chuyển cần thiết để xây dựng một nền hành chính minh bạch, trách nhiệm và vận hành trên nền tảng quản trị hiện đại.
Thanh tra để chấm dứt lãng phí từ gốc
Ở tầng sâu hơn của quản trị quốc gia, giá trị lớn nhất của hoạt động thanh tra không dừng lại ở việc phát hiện và xử lý sai phạm mà phải hướng tới mục tiêu cao hơn: Hoàn thiện thể chế để ngăn lãng phí tái diễn.
Thực tiễn nhiều vụ việc cho thấy, căn nguyên của lãng phí không chỉ nằm ở trách nhiệm cá nhân mà còn xuất phát từ cơ chế quản lý chồng chéo, quy định thiếu minh bạch, những “khoảng trống” pháp lý kéo dài qua nhiều năm chưa được khắc phục.
Chính vì vậy, mỗi kết luận thanh tra không thể chỉ khép lại bằng những con số xử lý mà phải trở thành một “mệnh lệnh cải cách”, một nguồn dữ liệu quan trọng để sửa đổi chính sách, siết chặt kỷ cương quản lý và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công. Một nền quản trị hiện đại không thể chấp nhận tình trạng “thanh tra xong để đó”, càng không thể để các sai phạm đã chỉ rõ nhưng chậm khắc phục, kéo dài hết năm này sang năm khác.
Lãng phí không chỉ làm hao hụt ngân sách. Điều nguy hiểm hơn là nó bào mòn niềm tin của người dân vào hiệu lực quản lý nhà nước. Xã hội khó có thể đặt trọn niềm tin nếu những sai phạm đã được kết luận rõ ràng nhưng trách nhiệm vẫn mờ nhạt; nếu các công trình, dự án dang dở tiếp tục “đắp chiếu” sau hàng loạt cuộc thanh tra; nếu cuối cùng không ai thực sự phải chịu trách nhiệm đến cùng.
Bởi vậy, nâng cao hiệu lực thực hiện kết luận thanh tra không đơn thuần là yêu cầu nghiệp vụ của ngành Thanh tra. Đó là thước đo của kỷ cương hành chính, là phép thử năng lực điều hành của bộ máy công quyền và là điều kiện tiên quyết để công cuộc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đi vào thực chất.
Khi mỗi kết luận thanh tra được thực hiện nghiêm minh, mỗi sai phạm được xử lý dứt điểm, mỗi đồng vốn công được sử dụng đúng và hiệu quả - đó không chỉ là thành công của ngành Thanh tra mà còn là nền tảng để củng cố niềm tin xã hội, tạo động lực cho phát triển bền vững.
Tinh thần quyết liệt ấy được thể hiện rõ ngay trong cuộc họp lãnh đạo đầu tiên ngày 10/4/2026 do đồng chí Nguyễn Quốc Đoàn, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Thanh tra Chính phủ chủ trì - cuộc họp mang ý nghĩa “khởi động” toàn bộ guồng máy của nhiệm kỳ mới với yêu cầu rất cao về tiến độ, chất lượng và trách nhiệm thực thi công vụ.
Thông điệp “Làm hết việc chứ không hết giờ” được nhấn mạnh như một phương châm hành động xuyên suốt của toàn ngành Thanh tra trong giai đoạn mới. Đây không còn là khẩu hiệu mang tính động viên mà là yêu cầu hành động cụ thể, đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ từ tư duy điều hành đến cách thức tổ chức thực hiện nhiệm vụ. Tinh thần ấy cho thấy quyết tâm xây dựng một nền thanh tra chủ động, thực chất, không né tránh, không chờ đợi và không để tồn đọng kéo dài.
Đáng chú ý, một trong những trụ cột của định hướng mới chính là đề cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu. Tinh thần “nói trước, làm trước”, “nói đi đôi với làm” được đặt ra như yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ lãnh đạo các cấp. Sự quyết liệt từ cấp trên phải được chuyển hóa thành hành động cụ thể ở từng đơn vị, từng cán bộ, công chức, viên chức, người lao động tạo nên sự chuyển động đồng bộ trong toàn hệ thống Thanh tra.
Thông điệp phát đi từ lãnh đạo khóa mới là rất rõ ràng: Thanh tra không chỉ để phát hiện sai phạm mà phải tạo ra chuyển biến thực chất trong quản trị, siết chặt kỷ luật công vụ và bảo vệ đến cùng nguồn lực của đất nước. Có như vậy, thanh tra mới xứng đáng là “thanh bảo kiếm” sắc bén của Đảng và Nhà nước trong giữ gìn kỷ cương, phép nước; là “lá chắn” bảo vệ tài sản công, bảo vệ lợi ích quốc gia; đồng thời trở thành “điểm tựa” vững chắc của nhân dân trong công cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
