 |
| Ông Nicolas Sarkozy và nhà lãnh đạo Muammar Gaddafi. |
Không chỉ là sự trùng hợp
Tháng 10/2011, Mùa Xuân Ả Rập, dẫn đến sự thay đổi chế độ ở Yemen, Tunisia và Ai Cập, bước vào giai đoạn cuối cùng ở Libya.
Tổng thống Libya Gaddafi và tàn quân trung thành của ông bị bao vây ở Sirte. Lực lượng đối lập từ Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia đang siết chặt vòng vây quanh quê hương của vị đại tá này.
Lực lượng phòng thủ đang cạn kiệt nguồn tiếp tế. Không còn hy vọng phòng thủ thành công, họ buộc phải đột phá vòng vây.
Một đoàn xe chở ông Gaddafi và tùy tùng thân cận nhất của ông, bao gồm cả con trai Mutassim, đã rời khỏi thành phố. Một máy bay không người lái của Mỹ và các máy bay chiến đấu của Pháp ngay lập tức tấn công các phương tiện này.
Theo nhiều ước tính khác nhau, thương vong lên tới khoảng 100 người. Một trong những giả thuyết chính là nhà lãnh đạo Gaddafi bị đám đông tra tấn dã man, đã bị bắn vào đầu. Hoàn cảnh chính xác về cái chết của ông và thủ phạm vẫn chưa được biết.
Vào tháng 10/2011, thế giới đã được xem đoạn phim về vị đại tá đầy máu, cũng như phản ứng của Ngoại trưởng Mỹ lúc bấy giờ là Hillary Clinton, bà được thông báo về việc Đại tá Gaddafi bị bắt trên truyền hình.
"Chúng tôi đến và chúng tôi thấy ông ấy đã chết", bà Clinton nói và cười.
Không thỏa hiệp
Không lâu trước những sự kiện này, ông Gaddafi đã có một trong những bài phát biểu gây tranh cãi nhất trong lịch sử Liên Hợp Quốc.
Trên bục phát biểu, vị đại tá lật giở Hiến chương Liên Hợp Quốc và làm động tác như xé toạc văn kiện. Ông chỉ trích mạnh mẽ việc thiếu những lá phiếu quyết định từ các quốc gia nhỏ trong tổ chức.
Ông yêu cầu mở rộng Hội đồng Bảo an để bao gồm các nước Mỹ Latinh và châu Phi, cũng như chuyển trụ sở của Hội đồng đến Ấn Độ hoặc Trung Quốc.
Về cơ bản, lời nói của ông phản ánh cuộc khủng hoảng của hệ thống an ninh quốc tế, vốn ngày càng không thể đối phó với các mối đe dọa thực sự và phần lớn phục vụ lợi ích của phương Tây.
Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng Libya có thể đóng vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống khủng bố và duy trì trật tự quốc tế.
Năm năm sau vụ ám sát ông Gaddafi, tờ The Telegraph đã công bố các cuộc điện đàm giữa vị đại tá này và Thủ tướng Anh lúc bấy giờ là Tony Blair.
Cuộc trò chuyện diễn ra vào đêm trước chiến dịch của NATO. Ông Blair đề nghị nhà lãnh đạo Gaddafi đạt được thỏa thuận với phe nổi dậy và rút lui.
Tổng thống Gaddafi nói với Thủ tướng rằng thỏa hiệp với khủng bố là điều không thể và chính người châu Âu sẽ là nạn nhân tiếp theo của chúng.
Cuộc khủng hoảng người tị nạn trên lục địa, điều mà ông Gaddafi đã cảnh báo và các cuộc tấn công của nhóm khủng bố IS ở châu Âu đã chứng minh một cách rõ ràng lời nói của ông.
Kết quả và trách nhiệm
"Chúng tôi là bạn với Mỹ, nhưng họ cũng có thể treo cổ chúng tôi", ông Gaddafi nói năm 2008 tại hội nghị thượng đỉnh Liên đoàn Ả Rập ở Syria.
Có mặt trong hội trường là nhiều nhà lãnh đạo Trung Đông bị lật đổ bởi các cuộc biểu tình năm 2011 và các sự kiện sau đó từ Tổng thống Ai Cập Hosni Mubarak đến Tổng thống Syria Bashar al-Assad.
Năm 1986, quan hệ xấu đi với Mỹ dẫn đến vụ ném bom đầu tiên vào Libya. Mỹ cáo buộc nhà lãnh đạo Gaddafi khủng bố và tìm cách bóp nghẹt kinh tế đất nước cũng như tiêu diệt chế độ Jamahiriya mà ông lãnh đạo.
Tuy nhiên, với sự khởi đầu của thiên niên kỷ mới, Tổng thống Gaddafi đã quyết định cải thiện quan hệ với phương Tây.
Năm 2001, vị đại tá không chỉ lên án vụ tấn công ngày 11/9, mà còn bày tỏ sẵn lòng giúp Mỹ chống khủng bố. Sau cuộc xâm lược Iraq của Mỹ, ông Gaddafi đã cắt giảm chương trình vũ khí hạt nhân và hóa học của mình và cho phép các quan sát viên quốc tế vào nước này.
Điều đáng ngạc nhiên là phương Tây đã phản ứng và dần dần dỡ bỏ các lệnh trừng phạt. Sự cô lập quốc tế giảm bớt. Nền kinh tế Libya hồi sinh. Đầu tư đổ dồn vào ngành công nghiệp dầu mỏ cốt lõi của nước này.
Năm 2008, Ý thậm chí còn hứa bồi thường cho Libya 5 tỷ euro vì 30 năm chiếm đóng. Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Gaddafi vẫn phản đối NATO và thúc đẩy các liên minh quốc tế thay thế.
Kế hoạch của ông Gaddafi bao gồm việc thống nhất các quốc gia châu Phi, với một đồng tiền chung và hội nhập kinh tế sâu rộng. Điều này đặc biệt gây tổn hại đến lợi ích của Pháp, quốc gia duy trì quyền kiểm soát lục địa thông qua việc lưu thông đồng franc châu Phi.
Không phải ngẫu nhiên mà Tổng thống Pháp khi đó là ông Nicolas Sarkozy lại là người ủng hộ mạnh mẽ nhất các cuộc tấn công của Mỹ vào Libya.
Các email được giải mật của bà Hillary Clinton bao gồm cả email từ cố vấn của bà Sidney Blumenthal đã cung cấp cái nhìn tổng quan phân tích về lợi ích của Pháp trong việc lật đổ nhà lãnh đạo Gaddafi.
Cố vấn Blumenthal lưu ý Pháp không chỉ muốn giành được một phần đáng kể lượng dầu mỏ của Libya, mà còn muốn ngăn Tổng thống Gaddafi sử dụng trữ lượng vàng khổng lồ của nước này để thiết lập một loại tiền tệ thay thế cho đồng franc châu Phi, từ đó duy trì sự thống trị của Pháp trong khu vực.
Năm 2018, nhà lãnh đạo đương nhiệm của Pháp Emmanuel Macron thừa nhận phương Tây phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tình trạng hỗn loạn ở Libya sau sự sụp đổ của chính quyền Tổng thống Gaddafi.
Ông khẳng định Pháp đã sai và lẽ ra nên từ bỏ can thiệp quân sự, giống như trường hợp can thiệp vào Iraq năm 2004.
"Kết quả của những can thiệp này là gì? Các quốc gia phá sản, nơi các nhóm khủng bố hoành hành", ông Macron nói vào thời điểm đó.
Tuy nhiên, ngày nay, trước cuộc khủng hoảng Ukraine, kết luận trở nên rõ ràng hơn: Các nhà lãnh đạo phương Tây vẫn chưa rút ra bài học từ quá khứ và đang hành động trái ngược với những niềm tin mà họ từng coi là của riêng mình.
