A- A A+ | Trong Tăng tương phản Giảm tương phản

Nhận diện những điểm nghẽn trong phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra

Ngày 16/11, TS Nguyễn Thị Hồng Thuý, Trưởng khoa Nghiệp vụ II, Trường Cán bộ Thanh tra, Chủ nhiệm đề tài khoa học cấp bộ “Phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra”, chủ trì hội thảo với chủ đề “Những vấn đề lý luận và thực trạng công tác phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra”.

TS Nguyễn Thị Hồng Thuý trình bày kết quả nghiên cứu. Ảnh: TH

Tại hội thảo, TS Nguyễn Thị Hồng Thuý cho biết, qua nghiên cứu thực trạng công tác phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra, có thể nhận thấy hệ thống pháp luật về lĩnh vực này đã có những bước phát triển quan trọng.

Chủ trương của Đảng từng bước được thể chế hóa, Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các đạo luật nền tảng, chiến lược quốc gia, nghị định quy định chi tiết và các văn bản hướng dẫn liên quan đến phòng, chống lãng phí.

Đáng chú ý, Luật Thanh tra năm 2025 ghi nhận phòng, chống lãng phí trong nhiệm vụ của cơ quan thanh tra; Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025 quy định việc thanh tra thực hiện theo trình tự, thủ tục của pháp luật về thanh tra.

Pháp luật cũng trao cho người tiến hành thanh tra những quyền hạn cần thiết để ngăn chặn vi phạm trong quá trình thanh tra, như niêm phong, kiểm kê, tạm giữ, phong tỏa, thu hồi; đồng thời bổ sung hình thức thanh tra trực tuyến, từ xa và quy định về Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiết kiệm, chống lãng phí.

Về kết quả thực hiện, hoạt động thanh tra đã chuyển mạnh sang có trọng tâm, trọng điểm. Số cuộc thanh tra, kiểm tra giảm từ khoảng 231.000 cuộc năm 2022 xuống 66.032 cuộc năm 2025, nhưng giá trị vi phạm kinh tế phát hiện trong năm 2025 vẫn đạt 256.341 tỷ đồng, tương đương năm 2023 và gấp gần 3 lần năm 2022.

Đáng chú ý, lần đầu tiên có hai đợt thanh tra chuyên đề diện rộng tập trung trực tiếp vào nguy cơ lãng phí, gồm chuyên đề các dự án có khó khăn, vướng mắc và chuyên đề quản lý, sử dụng cơ sở nhà, đất. Trong đó, 563 dự án được thanh tra trong năm 2025 và tiếp tục triển khai trong năm 2026.

Tỷ lệ kiến nghị thu hồi so với giá trị vi phạm tăng từ khoảng 31% năm 2022 lên 82,3% năm 2025. Công tác đôn đốc thực hiện kết luận thanh tra có chuyển biến, với 7.882 kết luận được đôn đốc và 10.938 tỷ đồng được thu hồi trong năm 2025.

Một số cuộc thanh tra điển hình đã lượng hóa được giá trị lãng phí thông qua tính toán chi phí phát sinh, khấu hao và chi phí cơ hội của vốn, như cuộc thanh tra Dự án cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức. Kết luận thanh tra cũng trở thành căn cứ để Quốc hội ban hành cơ chế đặc thù tháo gỡ các dự án tồn đọng.

Tuy nhiên, lãng phí vẫn chưa được nhận diện và bóc tách độc lập trong hoạt động thanh tra. Nội dung phòng, chống lãng phí chủ yếu được lồng ghép trong các cuộc thanh tra; số liệu vi phạm kinh tế phát hiện qua thanh tra là số liệu tổng hợp chung, khó xác định riêng phần thiệt hại do hành vi gây lãng phí.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH

Kết quả khảo sát cho thấy, 40,4% ý kiến cán bộ thanh tra và 44,4% ý kiến công chức ở các cơ quan khác xác nhận nội dung phòng, chống lãng phí trong hoạt động thanh tra chủ yếu được thực hiện theo phương thức lồng ghép.

Trong các kết luận thanh tra điển hình được chủ nhiệm phân tích, chỉ vụ việc tại Dự án cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức tách lãng phí thành nội dung độc lập.

Bên cạnh đó, việc định lượng giá trị thiệt hại do lãng phí còn nhiều khó khăn. Khác với tham nhũng, nơi tài sản bị chiếm đoạt thường có thể xác định, thiệt hại do lãng phí nhiều khi mang tính gián tiếp, như lãng phí cơ hội, thời gian hoặc chi phí chìm của các dự án chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài.

Có 67,3% người tham gia khảo sát cho rằng hậu quả lãng phí chưa được lượng hóa đầy đủ là một trong những nguyên nhân khiến công tác phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra chưa đạt hiệu quả. Kinh nghiệm lượng hóa tại cuộc thanh tra Dự án cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức chưa được tổng kết thành phương pháp chung để áp dụng trong toàn ngành.

Hiệu quả thu hồi và xử lý trách nhiệm cũng chưa tương xứng với quy mô phát hiện. Chỉ 59,1% kết luận được đôn đốc đã hoàn thành 100%; số tiền thu hồi qua đôn đốc còn nhỏ so với số tiền kiến nghị thu hồi. Có 59,6% người trả lời khảo sát cho rằng các hình thức xử lý hành vi lãng phí chưa đủ sức răn đe.

Bên cạnh đó, công tác phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan liên quan và ứng dụng dữ liệu còn hạn chế. Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiết kiệm, chống lãng phí chưa được xây dựng, vận hành đầy đủ, khiến hoạt động thanh tra thiếu công cụ phân tích, cảnh báo sớm nguy cơ lãng phí.

Tiến độ xử lý các dự án tồn đọng và cơ sở nhà, đất dôi dư còn chậm; việc chuyển kết quả thanh tra thành hành động của cơ quan quản lý chưa đáp ứng yêu cầu.

Các đại biểu tham gia thảo luận tại hội thảo. Ảnh: TH

Đề tài cũng chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật. Trong đó, quy định về chức năng quản lý nhà nước của cơ quan thanh tra tại Điều 5 Luật Thanh tra năm 2025 chưa thống nhất với quy định về nhiệm vụ trực tiếp tiến hành thanh tra, khi nội dung chức năng quản lý nhà nước chưa đề cập phòng, chống lãng phí. Nội dung kết luận thanh tra theo Điều 36 của Luật chưa có cấu phần độc lập để nhận diện, đánh giá và định lượng hành vi gây lãng phí theo tiêu chí hiệu quả.

Ngoài ra, hệ thống định mức, tiêu chuẩn, chế độ ở một số lĩnh vực còn thiếu, lạc hậu, chậm sửa đổi; phương pháp lượng hóa thiệt hại và định giá tài sản lãng phí chưa có hướng dẫn thống nhất. Tiêu chí phân định giữa hành vi gây lãng phí phải xử lý với rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung cũng chưa được cụ thể hóa thành tiêu chí nghiệp vụ trong hoạt động thanh tra.

Thảo luận tại hội thảo, các đại biểu tập trung làm rõ yêu cầu nhận diện lãng phí như một nội dung độc lập trong hoạt động thanh tra, thay vì chủ yếu lồng ghép trong quá trình xem xét vi phạm kinh tế. Việc xác định rõ dấu hiệu, tiêu chí và phương pháp đánh giá sẽ giúp cơ quan thanh tra có căn cứ nhận diện đầy đủ hơn các dạng lãng phí, nhất là lãng phí do quản lý, sử dụng nguồn lực không hiệu quả, dự án chậm tiến độ, tài sản công không được khai thác hoặc cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Thực tiễn cho thấy, không phải mọi thiệt hại đều thể hiện bằng khoản tiền thất thoát cụ thể. Do đó, cần nghiên cứu phương pháp đánh giá chi phí phát sinh, khấu hao, hiệu quả sử dụng vốn và chi phí cơ hội; đồng thời xây dựng hướng dẫn nghiệp vụ để có thể vận dụng thống nhất trong các cuộc thanh tra.

Các ý kiến cũng tập trung vào việc hoàn thiện quy định pháp luật, nhất là bổ sung nội dung đánh giá lãng phí trong kết luận thanh tra; làm rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân và người đứng đầu; phân định hành vi gây lãng phí với rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới, thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.

Bên cạnh đó, cần quan tâm nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thanh tra, tăng cường phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Việc theo dõi, đôn đốc thực hiện kết luận thanh tra cũng cần được chú trọng, bảo đảm kiến nghị xử lý được triển khai, nguồn lực được thu hồi hoặc đưa vào khai thác, sử dụng hiệu quả.

Những nội dung trao đổi cơ sở để Ban Chủ nhiệm đề tài tiếp tục rà soát, hoàn thiện đánh giá về thực trạng, xác định rõ các điểm nghẽn và nghiên cứu giải pháp tăng cường phòng, chống lãng phí qua hoạt động thanh tra.

Các tin khác