Góp ý vào dự án Luật Đấu thầu sửa đổi sáng 6/11, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ dành toàn bộ thời gian phát biểu để góp ý về việc kiểm soát giá gói thầu.
“Giá gói thầu là mức trần xét duyệt trúng thầu. Mức trần bị nâng thì giá trúng thầu bị kéo theo, nhất là trong chỉ định thầu, vốn không có cạnh tranh”, ông Vũ nói và dẫn chứng các vụ án làm ngân sách thất thoát, nhiều cán bộ phải chịu trách nhiệm hình sự.
Sửa Luật Đấu thầu còn để “ngỏ các khâu then chốt”
Theo đại biểu, khi căn cứ xác định giá còn lỏng, giá gói thầu trở thành chiếc bẫy hai chiều: người muốn làm sai thì lợi dụng, người làm đúng lại e ngại; cán bộ tham gia tổ chuyên gia, hội đồng thẩm định giá luôn nơm nớp lo sợ.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Vũ. Ảnh: quochoi.vn
Điều này dẫn đến tình trạng “e ngại rủi ro, sợ sai, đùn đẩy trách nhiệm, né tránh công việc”, cũng là một trong những nguyên nhân làm chậm giải ngân vốn đầu tư công.
“Thế nhưng, dự thảo vẫn để ngỏ các khâu then chốt: ai tạo ra con số, con số dựa vào đâu, mức trần được nâng thế nào và ai chịu trách nhiệm khi con số sai”, đại biểu đoàn Quảng Trị nhìn nhận.
Nêu những bất cập, theo ông Vũ, dự thảo luật chưa quy định người đưa báo giá sai, xác nhận tài liệu sai chưa thuộc hành vi bị cấm, vì thế trách nhiệm dồn về người ký phê duyệt.
Về gói thầu cấp bách, dự thảo luật quy định được chỉ định thầu nhưng chưa có cơ chế hậu kiểm giá. Dự thảo luật để từng chủ đầu tư đàm phán giá thiết bị y tế, kết quả không phải công khai nếu nhà cung cấp yêu cầu.
Trong khi đó, dự thảo luật cho xác định giá gói thầu căn cứ “một trong các thông tin”. Dự thảo nghị định quy định chỉ cần tối thiểu 1 báo giá, còn việc kết hợp với giá trúng thầu chỉ được “khuyến khích”.
Theo đại biểu, mức trần này còn có thể bị nâng khi dự thảo nghị định cho điều chỉnh giá gói thầu khi giá dự thầu đều vượt; cho chủ đầu tư tự quyết định sửa đổi hợp đồng làm vượt giá gói thầu.
Đề nghị cấm cung cấp báo giá không trung thực để xác định giá gói thầu
Một vấn đề khác được đại biểu chỉ ra là dự thảo nghị định còn cho chủ đầu tư đã thu thập báo giá công khai, minh bạch “không phải chịu trách nhiệm” khi đơn vị cung cấp vi phạm mà không đòi hỏi đối chiếu giá. Theo đại biểu, điều này chưa phân biệt người làm đúng với người cố ý làm sai.
Quốc hội thảo luận dự án Luật Đấu thầu sửa đổi sáng 6/11. Ảnh: quochoi.vn
Từ đó, ông đề nghị bổ sung vào điều cấm “hành vi cung cấp báo giá, lập, xác nhận tài liệu không trung thực để xác định giá gói thầu, giá đàm phán”.
Ông cũng đề nghị bổ sung yêu cầu hậu kiểm giá gói thầu cấp bách khi quyết toán; bổ sung yêu cầu đối chiếu giá gói thầu, kể cả khi điều chỉnh với ít nhất hai nguồn độc lập, trong đó có giá trúng thầu tương tự (nếu có) và trị giá hải quan đối với hàng nhập khẩu.
Cùng với đó, theo đại biểu, cần bổ sung nguyên tắc: chủ đầu tư không đối chiếu đủ nguồn bắt buộc thì chịu trách nhiệm về giá gói thầu; đã đối chiếu đủ, không vụ lợi thì người cung cấp thông tin không trung thực chịu trách nhiệm.
“Các vụ án cho thấy hồ sơ có thể đủ thủ tục mà giá vẫn sai. Vì vậy, luật không chỉ kiểm soát quy trình mà phải kiểm soát chính con số và người tạo ra con số. Khi đó, người làm đúng được bảo vệ bằng chính dữ liệu mình đã đối chiếu, người muốn làm sai cũng không còn kẽ hở, khi cố ý làm sai thì xác định được ngay để xử lý đúng người, đúng tội”.
“Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó lợi ích nhóm có đất sống”
Đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh (Gia Lai) nhấn mạnh đấu thầu là nơi đồng tiền của Nhân dân gặp năng lực của doanh nghiệp.
Đại biểu cho biết, năm 2025, trong gần 300 nghìn gói thầu, cứ 5 gói thì gần 4 gói là chỉ định thầu, chiếm tỷ lệ 78,35%; đấu thầu rộng rãi chỉ còn 12,25%. Trong khi đó, Liên minh châu Âu coi tỷ lệ trao thầu trực tiếp từ 10% đã là “báo động đỏ”.
Đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh (Gia Lai). Ảnh: quochoi.vn
“Không nước nào cấm chỉ định thầu, nhưng ở đâu chỉ định thầu cũng bị khóa bằng luật, phải giải trình và phải công khai”, đại biểu Hoàng Anh nhấn mạnh.
Luật giao quy định chi tiết trong nghị định. Nhưng đại biểu lo lắng khi dự thảo nghị định quy định một gói thầu 20 tỷ vừa “dành riêng” cho doanh nghiệp nhỏ, vừa có thể chỉ định cho một nhà thầu, lại không phải bảo đảm thực hiện hợp đồng.
“Ở đâu ngoại lệ không bị khóa, ở đó cơ chế “xin - cho”, lợi ích nhóm có đất sống”, đại biểu Quốc hội Hoàng Anh nêu quan điểm “cạnh tranh phải là gốc”; đồng thời đề nghị khẳng định lại điều “đấu thầu rộng rãi là chủ yếu”, chỉ định thầu theo danh mục quy định tại luật.
Nhìn thẳng vào các vụ án lớn như Việt Á, AIC, đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh cho rằng luật không thiếu chế tài; cái thiếu là phát hiện sớm, ngăn chặn từ đầu.
Ông đồng thời dẫn báo cáo của Chính phủ nêu rõ “hiệu quả đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào luật mà còn vào tổ chức thực hiện”. Vì thế, theo đại biểu, khi có sai phạm lại sửa luật thì rơi vào vòng “siết - nới”: siết thì cán bộ sợ, nới thì sai phạm tăng.
Ví von “xe hỏng phanh thì phải sửa phanh, không phải thay biển báo”, đại biểu Hoàng Anh đề nghị luật khung thì “khung phải nằm trong luật”, tức là có hạn mức trần, các trường hợp chỉ định thầu phải do Quốc hội quyết định; đồng thời dồn nguồn lực cho thực thi, liên thông dữ liệu đấu thầu, hải quan, thuế, y tế…
“Một luật đấu thầu tốt không phải là luật mở nhiều cửa nhất, mà là luật để người ngay không sợ, kẻ gian không dám, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội, và đồng tiền của Nhân dân được tiêu đúng”, ông Hoàng Anh nêu quan điểm và đề nghị hoàn thiện luật theo nguyên tắc: mở để phát triển, khóa để liêm chính, ổn định để doanh nghiệp yên tâm.
Trong các vụ án lớn như Việt Á hay Việt Mỹ “đấu thầu đúng quy định”
Phát biểu giải trình sau đó, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn xin nghiêm túc tiếp thu tất cả ý kiến của đại biểu.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn. Ảnh: quochoi.vn
Theo Bộ trưởng, dự thảo luật đã quy định bổ sung việc đánh giá tiêu chí kỹ thuật hoặc kết hợp cả tiêu chí kỹ thuật cũng như tiêu chí giá để bảo đảm lựa chọn được nhà thầu có chất lượng tốt nhất để triển khai dự án.
Đồng thời, dự thảo luật cũng bổ sung quy định về việc tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu kết nối liên thông giữa các cơ quan có trách nhiệm để cung cấp giá phù hợp, làm căn cứ tham chiếu lựa chọn nhà thầu.
Về quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi kèm với cơ chế kiểm tra, giám sát để tránh lạm dụng và bảo đảm việc lựa chọn nhà thầu đạt chính sách tốt nhất.
“Phân cấp, phân quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà phải đề cao trách nhiệm của người được quyết định”, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nói.
Ông cũng đề cập đến việc trong năm 2025 đã phân cấp, phân quyền chỉ định thầu lên đến trên 72% và đã có hiệu quả. Theo Bộ trưởng, những vụ án lớn như mua sắm thiết bị y tế Việt Á hay Việt Mỹ thì đều “đấu thầu đúng quy định”.
“Bây giờ, căn cứ vào điều kiện cụ thể, chúng ta giao trách nhiệm cho người đứng đầu quyết định và chịu trách nhiệm để làm sao sử dụng đồng tiền của Nhân dân, của Nhà nước hiệu quả nhất, gắn với việc bảo đảm yêu cầu công việc”, Bộ trưởng Bộ Tài chính nhấn mạnh.
