Làng nghề kết nối với sáng tạo trong đời sống đương đại

* Kết nối làng nghề với đội ngũ thiết kế sáng tạo

Hà Nội hiện có hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, lớn nhất cả nước. Từ gốm, lụa, sơn mài, mây tre đan đến khảm trai, thêu ren…, mỗi sản phẩm đều chứa đựng kỹ thuật thủ công tinh xảo cùng lớp trầm tích văn hóa của vùng đất Thăng Long. Nhưng trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh, thị hiếu tiêu dùng liên tục thay đổi, nhiều làng nghề đang đối mặt với áp lực đổi mới để tồn tại và phát triển. Không ít sản phẩm thủ công Hà Nội có chất lượng tốt, tay nghề cao nhưng mẫu mã cũ, thiếu tính ứng dụng hoặc chưa xây dựng được dấu ấn thương hiệu rõ ràng. Nhưng ở thời kì kinh tế sáng tạo, một sản phẩm không chỉ cần bền và đẹp mà còn phải đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, công năng và khả năng kể câu chuyện văn hóa tới người tiêu dùng. Nói cách khác, điều nhiều làng nghề đang thiếu không hẳn là kỹ nghệ thủ công, mà là ngôn ngữ thiết kế phù hợp với đời sống hiện đại.

Bà Bùi Thị Thanh Hương, Tổng Biên tập Tạp chí Kiến trúc, Hội Kiến trúc sư Việt Nam thông tin, tri thức dân gian đang dần mai một ở một số làng nghề. Nghệ nhân chưa được ghi nhận, trả công xứng đáng, trong khi sản phẩm bị sao chép đại trà. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để di sản thủ công có thể tham gia vào đời sống đương đại một cách công bằng, bền vững nhưng vẫn giữ được bản sắc truyền thống.

Trong bối cảnh đó, việc kết nối làng nghề với đội ngũ thiết kế sáng tạo được xem là hướng đi giàu tiềm năng. Sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công lâu đời với tư duy thiết kế hiện đại không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, đặc biệt là nhóm khách hàng trẻ và thị trường quốc tế. Nhiều định hướng đã được đưa ra nhằm thúc đẩy các sản phẩm làng nghề tham gia sâu hơn vào ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô. Trong đó đáng chú ý là kế hoạch kết nối các làng nghề với giới thiết kế sáng tạo; quảng bá các sản phẩm thủ công tiêu biểu của Hà Nội trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội sẽ là cầu nối để huy động nguồn lực, hỗ trợ các sáng kiến văn hóa sớm đi vào thực tiễn, qua đó góp phần thúc đẩy sự phát triển của các làng nghề và ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô.

* Nghệ nhân và nhà thiết kế hợp tác

Tại nhiều làng nghề Hà Nội, xu hướng kết hợp giữa nghệ nhân và nhà thiết kế đã bắt đầu hình thành, cho thấy hiệu quả tích cực. Tiêu biểu là Bát Tràng và Vạn Phúc – hai làng nghề đầu tiên của Hà Nội gia nhập mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Cuối năm 2024, xã Bát Tràng ra mắt Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu và quảng bá sản phẩm OCOP, làng nghề gắn với du lịch, hướng tới việc hình thành chuỗi liên kết từ thiết kế sáng tạo, sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm trên nền tảng bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều sản phẩm gốm Bát Tràng được thiết kế theo phong cách tối giản, phù hợp với không gian sống hiện đại nhưng vẫn giữ kỹ thuật nung và tạo men truyền thống. Nhờ đó, sản phẩm không chỉ được thị trường trong nước đón nhận mà còn có mặt ở nhiều quốc gia.

Lụa Vạn Phúc cũng đang được làm mới thông qua các thiết kế thời trang ứng dụng. Nếu trước đây lụa chủ yếu gắn với trang phục truyền thống thì nay đã xuất hiện trong nhiều bộ sưu tập dành cho người trẻ, góp phần đưa sản phẩm làng nghề đến gần hơn với đời sống hiện đại và khách du lịch.

Thiết kế sáng tạo còn mở ra hướng phát triển mới cho các làng nghề thông qua du lịch trải nghiệm và không gian sáng tạo cộng đồng. Nhiều chuyên gia cho rằng, các làng nghề Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành điểm đến văn hóa hấp dẫn nếu biết kết hợp giữa sản xuất thủ công với trình diễn nghề, workshop trải nghiệm và kể chuyện di sản. Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa mà Hà Nội đang hướng tới. Với nguồn tài nguyên di sản phong phú cùng đội ngũ nghệ nhân đông đảo, Thủ đô có nhiều lợi thế để phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống.

Tuy vậy, để sự kết nối này phát huy hiệu quả lâu dài vẫn còn không ít rào cản. Nhiều nghệ nhân còn e ngại thay đổi vì lo mất đi giá trị truyền thống của nghề. Nhiều nhà thiết kế trẻ lại chưa có điều kiện tiếp cận sâu với kỹ thuật thủ công và văn hóa làng nghề. Việc thiếu cơ chế hợp tác, hỗ trợ thị trường hay không gian sáng tạo chung cũng khiến sự kết nối giữa hai bên chưa thực sự bền vững. Hà Nội cần xây dựng cơ chế hợp tác rõ ràng nhằm bảo vệ quyền lợi của nghệ nhân, tôn trọng giá trị truyền thống và bảo đảm tính công bằng trong quá trình sáng tạo. Cùng với đó là cần hình thành thêm các trung tâm kết nối, không gian sáng tạo và chương trình hợp tác làng nghề với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp thiết kế để nghệ nhân và người trẻ có cơ hội cùng làm việc, trao đổi ý tưởng. Việc quảng bá sản phẩm làng nghề cũng cần thay đổi theo hướng chuyên nghiệp hơn, cần kể được câu chuyện về văn hóa, con người và kỹ nghệ phía sau mỗi sản phẩm thủ công. Đây chính là yếu tố tạo nên khác biệt cho hàng thủ công Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Mới đây, làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng tiếp tục gia nhập mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, sau hai làng nghề Bát Tràng và Vạn Phúc. Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu nêu rõ, đây là sự ghi nhận quốc tế đối với giá trị văn hóa, kỹ thuật thủ công và sức sáng tạo của các làng nghề Việt Nam. Hà Nội sẽ tiếp tục đẩy mạnh bảo tồn và phát huy nghề truyền thống; hỗ trợ đổi mới sáng tạo, thiết kế mẫu mã, phát triển thương hiệu, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ trong thời gian tới.

Điều các làng nghề Hà Nội cần lúc này có lẽ không chỉ là gìn giữ ký ức của nghề cũ, mà là tìm được ngôn ngữ sáng tạo mới để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay, khi đó những giá trị thủ công truyền thống mới thực sự có cơ hội vươn xa và tồn tại bền vững./.

Tuyết Mai