Tạo 'đường băng' cho nhân tài

Chỉ cần một số cá nhân tạo ra những công trình có giá trị, đủ để đưa Việt Nam ghi dấu trên bản đồ khoa học thế giới, đã là một thành công lớn.

Khoản đầu tư chiến lược

5 năm trở lại đây, GS David Trần - Đại học Massachusetts Boston thường xuyên trở về Việt Nam để tham gia giảng dạy, kết nối học thuật và đóng góp cho các chương trình phát triển khoa học - công nghệ trong nước. Ông mong muốn mang năng lượng, tư duy mới cùng những trải nghiệm học thuật tích lũy ở nước ngoài trở về chia sẻ với đồng nghiệp và thế hệ trẻ Việt Nam, đúng vào thời điểm đất nước bước vào giai đoạn bứt phá về khoa học - công nghệ.

GS David Trần cho biết, quyết định trở về không xuất phát từ những lời mời hay chính sách “trải thảm đỏ”, mà bắt đầu từ mong muốn nội tại. Khát vọng cá nhân ấy gặp đúng thời điểm Việt Nam cần lực lượng khoa học - công nghệ chất lượng cao để tạo đột phá. Theo ông, các trường đại học Mỹ xem việc tuyển dụng giáo sư như một khoản đầu tư mạo hiểm: không áp đặt KPI cứng nhắc, không tạo áp lực hành chính nặng nề, mà đặt niềm tin vào danh dự học thuật và năng lực tự thân của nhà khoa học.

Từ kinh nghiệm đó, GS David Trần cho rằng, để thu hút và giữ chân nhân tài khoa học, Việt Nam cần nhiều hơn câu chuyện thu nhập, mà phải tạo ra môi trường cởi mở, trao niềm tin và cơ hội phát triển. “Chúng ta cần xem đầu tư cho nhà khoa học là một trong những khoản đầu tư chiến lược cho tương lai quốc gia. Có thể không phải ai cũng đạt kỳ vọng, nhưng chỉ cần một vài người tạo ra những đóng góp đủ lớn để đưa Việt Nam ghi dấu trên bản đồ khoa học thế giới, đó đã là thành công đáng giá”, GS David Trần chia sẻ.

Hình thành luồng đào tạo tinh hoa xuyên suốt

Theo bà Võ Hồng Hạnh - Giám đốc Ban Quan hệ Đối tác và Hợp tác Doanh nghiệp, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV), việc xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao theo chuẩn quốc tế tại Việt Nam cần bắt đầu từ mô hình đào tạo bảo đảm chất lượng đồng bộ, từ đầu vào, chương trình học đến chuẩn đầu ra.

Hiện nay, mô hình đào tạo của BUV được triển khai theo ba cấp độ chất lượng. Trước hết là tuân thủ khung quản lý và các quy định của Bộ GD&ĐT Việt Nam trong hoạt động giảng dạy và đồng hành cùng người học. Ở cấp độ thứ hai, BUV đáp ứng các yêu cầu kiểm định của giáo dục đại học Anh Quốc, nhằm bảo đảm sinh viên học tập tại Việt Nam vẫn được tiếp cận chất lượng đào tạo tương đương môi trường du học quốc tế. Ở cấp độ thứ ba, nhà trường theo đuổi các chuẩn kiểm định toàn cầu, trong đó có hệ thống đánh giá QS.

Ở góc độ phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, bà Hạnh cho rằng cơ chế thu hút người học giỏi cần đủ rộng để nhận diện tài năng ở nhiều lĩnh vực khác nhau, không chỉ trong học thuật mà còn ở khoa học, nghệ thuật hay thể thao. Vì vậy, các chương trình học bổng tài năng được xem là một trong những công cụ quan trọng để tuyển chọn và khuyến khích sinh viên có tiềm năng.

Tuy nhiên, theo bà Hạnh, tuyển chọn mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là cần có chiến lược nuôi dưỡng nhân tài trong suốt quá trình học tập thông qua các chương trình hỗ trợ mang tính cá thể hóa, giúp sinh viên nhận diện đúng năng lực, xác định phù hợp lộ trình phát triển và được định hướng vào những vị trí phù hợp sau tốt nghiệp.

Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, PGS.TS Đặng Thị Thu Hương - Phó Hiệu trưởng nhà trường, cho biết chiến lược đào tạo nhân tài được triển khai theo hướng cá thể hóa và ươm mầm sớm. Từ bậc THPT với mô hình trường chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn đến đại học, cùng các quỹ hỗ trợ khoa học cơ bản và học bổng thường niên, nhà trường từng bước xây dựng hệ sinh thái phát triển “tài năng xã hội”.

Đặc biệt, việc tăng cường năng lực số và hợp tác quốc tế, tiêu biểu như chương trình hợp tác với Meta, đang mở ra không gian mới để sinh viên tiếp cận tri thức hiện đại. Theo cách tiếp cận này, khoa học xã hội và nhân văn không tách rời khoa học - công nghệ mà cùng đồng kiến tạo, hướng tới đào tạo những con người có khả năng dẫn dắt xã hội. Đây cũng được xem là con đường phát triển bền vững, nơi tăng trưởng không chỉ được đo bằng tốc độ mà còn bằng chiều sâu và hạnh phúc con người.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng cần hình thành các “luồng đào tạo tinh hoa” xuyên suốt, với cơ chế tuyển chọn đặc biệt. Theo ông, cần đổi mới căn bản mô hình đào tạo tài năng theo hướng cá thể hóa học tập, gắn đào tạo với nghiên cứu, với các phòng thí nghiệm trọng điểm và các nhóm nghiên cứu mạnh.

“Sinh viên tài năng phải được đặt trong môi trường sáng tạo thực sự”, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cần gắn chặt đào tạo với sử dụng nhân tài; tạo đột phá về chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài; phát triển mạnh mô hình hợp tác “ba nhà”: Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp. Cùng với đó là xây dựng cơ chế cạnh tranh về thu nhập, điều kiện làm việc, cơ hội tiếp cận các nguồn lực nghiên cứu lớn và môi trường sáng tạo cởi mở, minh bạch.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, một hệ thống giáo dục đại học mạnh không chỉ đào tạo ra người học giỏi mà còn tạo nên những con người có khát vọng, bản lĩnh và năng lực dẫn dắt sự phát triển. “Bộ GD&ĐT cam kết sẽ lắng nghe đầy đủ, nghiêm túc tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện chính sách, tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới”, ông nhấn mạnh.