Tội phạm mới trên không gian mạng ngày càng tinh vi, khó phát hiện
Tội phạm mới trên không gian mạng hiện nay không chỉ là các hành vi tấn công mạng theo nghĩa kỹ thuật như phát tán mã độc, tấn công từ chối dịch vụ, xâm nhập trái phép hệ thống, mã hóa dữ liệu đòi tiền chuộc.
Nhiều loại tội phạm truyền thống đã chuyển hóa sang môi trường số, được hỗ trợ bởi công nghệ mới, dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, nền tảng xuyên biên giới, tài sản số và các phương thức thanh toán điện tử.
Đồ họa: Nguyệt Trang
Lừa đảo chiếm đoạt tài sản không còn chỉ diễn ra qua tiếp xúc trực tiếp mà có thể được tổ chức qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, website giả mạo, livestream, sàn đầu tư tài chính ảo, app vay tiền, app dịch vụ công giả mạo.
Mua bán người, đánh bạc, rửa tiền, buôn bán hàng giả, hàng cấm, xâm hại trẻ em cũng có thể được thực hiện thông qua các nền tảng số với mức độ che giấu cao hơn.
Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, nhất là AI tạo sinh, deepfake, deepvoice, càng làm cho tội phạm mới trên không gian mạng phức tạp hơn.
Sử dụng nhiều phương thức, thủ đoạn mới
Để thực hiện hành lừa đảo trực tuyến, các đối tượng mua lượng lớn dữ liệu cá nhân thu thập từ nhiều nguồn khác nhau trên không gian mạng và được phân loại theo nhóm để phục vụ yêu cầu tiếp cận nạn nhân, như: Dữ liệu khách chuyên mua bán bất động sản, nhóm khách gửi tiền tiết kiệm lớn, nhóm người cao tuổi, nhóm dữ liệu điện lực, nước…
Đáng chú ý, với tội phạm mua bán người trên không gian mạng, các đối tượng lợi dụng các nền tảng OTT (Zalo, Facebook, Telegram...) thiết lập các trang quảng cáo, tìm việc làm, ứng dụng hẹn hò… hứa hẹn tìm việc làm thu thập cao, sau đó lừa bán làm nhân viên phục vụ tại các cơ sở kinh doanh có điều kiện về an ninh trật tự (quán karaoke, cắt tóc, massage…).
Hoặc dụ dỗ, lừa gạt, tuyển mộ lao động Việt Nam sang nước ngoài làm việc với hứa hẹn mức lương cao, công việc nhàn hạ; “lấy chồng đại gia” Trung Quốc, Hàn Quốc… Sau đó tổ chức cho nạn nhân vượt biên (xuất cảnh hợp pháp hoặc bất hợp pháp) để ép buộc làm việc trong các casino, công ty đánh bạc hoặc lừa đảo trực tuyến.
Với tội phạm lừa đảo chiếm đoạt trên không gian mạng, các đối tượng sử dụng dịch vụ ẩn danh tên miền, máy chủ; đăng ký, sử dụng tài khoản bằng thông tin giả mạo; kết hợp VPN, Proxy, thay đổi DNS để che giấu địa chỉ IP.
Đồ họa: Nguyệt Trang
Các hệ thống được thiết kế phân tán, sử dụng nhiều tên miền dự phòng, thay thế nhanh khi bị chặn; lưu trữ danh sách tên miền trên các nền tảng trực tuyến; duy trì truy cập trực tiếp qua IP để tránh kiểm soát DNS.
Đồng thời, hạ tầng thường được đặt ở nước ngoài, sử dụng dịch vụ lưu trữ, CDN, VPS, ẩn thông tin đăng ký. Mô hình đa lớp cho phép chuyển đổi nhanh khi bị phát hiện. Tên miền liên tục thay đổi theo từ khóa xu hướng, kết hợp SEO và quảng bá đa kênh; một số hệ thống tự chuyển hướng theo thời gian, khu vực truy cập.
Tội phạm sẽ sử dụng ứng dụng công nghệ cao, tự động hóa và khai thác dữ liệu để thực hiện hành vi phạm tội. Theo đó, các hệ thống sử dụng BOT, AI và phần mềm tự động để tạo, quản lý tài khoản; phân phối nội dung, tương tác người dùng, điều hướng truy cập. Dữ liệu cá nhân bị mua bán, khai thác để đăng ký tài khoản, xác thực dịch vụ; công nghệ AI, deepfake được sử dụng để tạo nội dung giả mạo, tăng khả năng dẫn dụ.
Việc sử dụng phương thức thanh toán ẩn danh, nhiều lớp được các đối tượng sử dụng. Dòng tiền được phân tán qua ví điện tử, trung gian thanh toán, tiền mã hóa, tiền kỹ thuật số, tài khoản ngân hàng không chính chủ sử dụng. Giao dịch được chia nhỏ, chuyển qua nhiều lớp tài khoản trung gian, kết hợp chuyển vòng, chuyển chéo, sử dụng nền tảng xuyên biên giới để che giấu.
Nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm mới trên không gian mạng
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện cơ chế, tăng cường nguồn lực và triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với tội phạm trên không gian mạng trong tình hình mới.
Theo Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của Nhân dân về các phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm sử dụng không gian mạng lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an. Ảnh: Nguyệt Trang
Trong đó, tập trung tuyên truyền sâu rộng dưới nhiều hình thức về các vụ án, vụ việc điển hình để người dân nâng cao nhận thức, đề cao tinh thần cảnh giác và kịp thời tố giác với cơ quan công an các hành vi vi phạm pháp luật. Nhân rộng những cách làm hay, sáng tạo mang lại hiệu quả cao.
Về mặt thể chế, các bộ, ngành liên quan cần rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật trên các lĩnh vực viễn thông, ngân hàng, thanh toán trực tuyến, giao dịch tiền ảo, tiền điện tử và ngoại hối. Kịp thời khắc phục những sơ hở mà tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng có thể lợi dụng thực hiện và che giấu.
Đồ họa: Nguyệt Trang
Công tác quản lý người nước ngoài cũng cần được tăng cường nhằm kịp thời phát hiện các hoạt động thuê nhà, trụ sở... để sử dụng làm nơi ở, nơi làm việc, đặt hệ thống, thiết bị phục vụ hoạt động lừa đảo, chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng.
Cũng theo Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng, Ngân hàng Nhà nước cần siết chặt quản lý việc mở thẻ, sử dụng thẻ ngân hàng, thanh toán qua biên giới. Cùng với đó, các doanh nghiệp viễn thông tăng cường quản lý chặt chẽ các cuộc gọi quốc tế chiều về Việt Nam để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các cuộc gọi giả mạo; siết chặt, quản lý thuê bao di động trả trước.
Đồ họa: Nguyệt Trang
Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, viễn thông, Internet, ngân hàng thương mại cần nâng cao trách nhiệm, phối hợp với Bộ Công an trong công tác điều tra, xử lý, phòng ngừa tội phạm.
Thiếu tá Nguyễn Duy Tùng khuyến nghị người dân cần nâng cao cảnh giác đối với các thủ đoạn lừa đảo chiếm đoạt tài sản, trang bị các kiến thức về an ninh mạng. Tuyệt đối không cung cấp thông tin cá nhân, số điện thoại, địa chỉ nhà ở… cho bất kỳ đối tượng nào khi chưa biết rõ nhân thân và lai lịch của người đó. Ngoài ra, nên bình tĩnh, chủ động ghi lại các thông tin tài khoản ngân hàng của đối tượng… để cung cấp cho cơ quan Công an tổ chức xác minh.
